In de jaren 70 vond de Nederlandse overheid dat het academisch onderwijs té ver af stond van de praktijk. Daarom kreeg de Universiteit Maastricht bij de oprichting in 1976 de opdracht om het onderwijs te vernieuwen. Dit leidde tot een onderwijsmethode die al 50 jaar het hart van onze universiteit vormt: probleemgestuurd onderwijs (PGO). Wat maakt deze onderwijsfilosofie bijzonder? En hoe heeft probleemgestuurd onderwijs zich in de loop der jaren ontwikkeld? PGO-experts Janneke Frambach, Diana Dolmans en Wim Gijselaers blikken terug én vooruit.

Professor Wim Gijselaers begon na zijn studie Onderwijskunde aan de Radboud Universiteit in Nijmegen als onderwijskundige bij de capaciteitsgroep Onderwijsontwikkeling- en Onderwijsresearch van de faculteit Geneeskunde van de Universiteit Maastricht. “Dat was in 1981”, vertelt hij. “Probleemgestuurd onderwijs stond toen nog in de kinderschoenen. De eerste lichting studenten van de faculteit Geneeskunde – destijds de enige faculteit – was net afgestudeerd. We hadden de eerste ervaringen opgedaan met PGO en de UM begon langzaam te groeien. Het was de bedoeling dat ook de nieuwe faculteiten met PGO zouden gaan werken.”

Gijselaers herinnert zich dat de UM in die tijd onder grote druk van de overheid en andere universiteiten stond. “De overheid verwachtte van ons dat we het onderwijs en de praktijk dichter bij elkaar zouden brengen. De andere – meer traditionele – universiteiten waren helemaal niet blij met onze komst en zagen onze toegevoegde waarde niet. Door hun kritiek wilden wij laten zien dat onze universiteit wél bestaansrecht had en dat we een bijdrage konden leveren aan de maatschappij. Samen met een kleine groep artsen, biomedische wetenschappers, studenten en andere collega’s experimenteerde ik met PGO en we publiceerden daar ook over. Achteraf gezien kun je zeggen dat de juiste mensen op het juiste moment bij elkaar kwamen. Dat heeft zeker bijgedragen aan het succes van PGO binnen de UM.”

Studenten centraal

Op de vraag hoe je PGO het beste kunt omschrijven, antwoordt Frambach: “Er is niet één definitie te geven. Dat komt omdat je probleemgestuurd onderwijs op veel verschillende manieren kunt invullen. Dat zien we ook binnen onze eigen universiteit: PGO ziet er bij geneeskunde heel anders uit dan bij economie. Daarom zeg ik altijd dat PGO tot een familie van onderwijsmethoden behoort, waarbij de studenten centraal staan.” 

Dolmans knikt instemmend: “PGO is gebaseerd op 4 leerprincipes: constructief of actief leren, leren in een relevante context, samen leren en zelfgestuurd leren. Concreet betekent dit dat studenten in kleine groepen werken aan een casus uit de praktijk. De docent heeft daarbij de rol van tutor en stimuleert en begeleidt een open discussie over de casus. Omdat de groepen zo klein zijn, ontstaat er een omgeving waarin studenten vragen durven stellen en kritisch leren denken. Het mooie van PGO is dat studenten niet alleen kennis opdoen over hun vakgebied. Ze leren ook om effectief te communiceren en samen te werken. Én ze ontdekken hoe ze het geleerde kunnen toepassen in de praktijk. Allemaal competenties die ze nodig hebben om na hun studie succesvol te zijn op de arbeidsmarkt.”

Onderzoek

Er is de afgelopen 50 jaar veel onderzoek gedaan naar PGO. “Daar zijn we al vrij vroeg na de introductie mee begonnen”, zegt Gijselaers. “We wilden weten hoe studenten en docenten PGO ervaarden. Ook waren we benieuwd óf en hoe deze onderwijsmethode werkt binnen verschillende contexten. Daarvoor hadden we wetenschappelijke data nodig. Want zonder data blijf je eindeloos discussiëren over onderwerpen als de rol van de tutor of de lengte van een module. Wat in die tijd veel gebeurde. Ook de principes achter PGO zijn gebaseerd op jarenlang onderzoek.”

Het 40-jarig bestaan van de UM in 2016 werd aangegrepen voor een grootschalige evaluatie van PGO, onder de naam EDview. Frambach leidde dit onderzoek, dat in 2017 en 2018 plaatsvond en werd georganiseerd door EDLAB en de vakgroep Onderwijsontwikkeling en Onderwijsonderzoek van de Faculty of Health, Medicine & Life Sciences. “We wilden graag weten hoe het onderwijs binnen de UM er op dat moment voor stond, zodat we ons konden voorbereiden op de toekomst”, vertelt Frambach. “Bij dit onderzoek werden alle faculteiten betrokken. We spraken met studenten, docenten, programmacoördinatoren en onderwijsonderzoekers en hielden een UM-brede enquête. Daar kwam uit dat men nog steeds heel blij was met de keuze voor PGO en de 4 leerprincipes waarop de methode is gebaseerd. Minder blij was men met de manier waarop het in de praktijk geïmplementeerd werd. Zo kon de aansluiting tussen PGO en de manier van toetsing beter en vond men de onderwijsgroepen vaak te groot. Na EDview ging de UM onder meer aan de slag met een nieuwe visie op toetsing.”

Verder bleek dat er binnen de UM een sterke behoefte bestond om PGO in een breder perspectief te zien. Frambach: “Tot dat moment werd de 7-sprong als synoniem van PGO beschouwd. De 7-sprong is een 7-stappenmodel voor PGO, dat in de jaren 70 aan de UM is ontwikkeld. Veel docenten met nieuwe onderwijsideeën hadden daardoor het gevoel dat ze onder de radar moesten blijven als hun ideeën niet pasten binnen deze vaste structuur. Dit voelde beperkend. Daarom besloten we om vanaf dat moment de 4 principes als uitgangspunt voor PGO te nemen: past een onderwijsidee daarbinnen? Dan is het goed. Voor veel docenten voelde dit als een bevrijding.”

PGO in de toekomst

De afgelopen jaren heeft PGO zijn waarde dubbel en dwars bewezen voor de UM. Maar hoe ziet de toekomst van PGO eruit? Dolmans: “Leren in praktijksituaties – dus buiten de muren van de universiteit – wordt steeds belangrijker. Hetzelfde geldt voor interdisciplinair en transdisciplinair onderwijs. Ook komt er steeds meer aandacht voor de link tussen de universiteit en de maatschappij: wat heeft de gewone Maastrichtenaar aan de onderwerpen waarin wij ons verdiepen? PGO past daar heel goed bij. Want de principes achter PGO bieden veel ruimte en flexibiliteit om het onderwijs verder te ontwikkelen.”

Frambach ziet PGO ook als een manier om AI in het onderwijs te integreren. “Het is onze rol als universiteit om studenten op te leiden tot kritische denkers, die niet alles klakkeloos geloven wat AI ze voorschotelt. We kunnen ze leren om AI-output kritisch te bekijken en er met elkaar over te discussiëren onder begeleiding van een docent. En daar leent PGO zich uitstekend voor.”

‍

Tekst: Martina Langeveld
Foto's: Philip Driessen