Hij speurde op stoffige zolders, kroop door donkere kelders en dook diep in het verleden van de Universiteit Maastricht. Bart Zwegers beschrijft in zijn boek de geschiedenis van de universiteit aan de hand van vijftig objecten.

Eén van de voorwerpen die Bart Zwegers is bijgebleven, is op het eerste gezicht niets bijzonders. Een oude prullenbak. “Ik vond die hiernaast op een zoldertje”, zegt Zwegers. We zitten in een koffiekamer van het gebouw van de Faculteit der Cultuur- en Maatschappijwetenschappen. Bart wijst door het raam naar een witgeschilderde dakkapel. Op de prullenbak die hij daar vond staat het logo van de Rijksuniversiteit Limburg, de naam die de Universiteit Maastricht bij haar oprichting droeg.

Juist dat detail maakt het object voor Zwegers zo interessant. “Het is een typisch voorbeeld van iets wat alledaags lijkt, maar een heel verhaal vertelt”, legt hij uit. “Ik kon die prullenbak gebruiken om over de naamwisseling te vertellen en waarom we de oude naam niet handhaafden. Daarna kwam er ook een nieuwe huisstijl, passend bij een liberalere manier van denken, waarin de universiteit zich meer als een bedrijf begon te presenteren. Dat zegt veel over de tijdsgeest.”

Geschiedenis die je aan kunt raken

Als docent Cultuurwetenschappen, European Studies en Kunst, Cultuur en Erfgoed is het geen verrassing dat erfgoed Zwegers fascineert. Dat hij zich nu richt op materieel erfgoed, oftewel voorwerpen, ziet hij zelf als onderdeel van een bredere ontwikkeling. Hij liet zich onder andere inspireren door het boek A History Of The World In 100 Objects van Neil MacGregor, oud-directeur van het British Museum. “Voor publieksboeken is dit een geschikte manier om verhalen te vertellen, omdat het erg aanspreekt”, vertelt hij. “Het maakt de geschiedenis tastbaar.”

Dat ervaarde Zwegers zelf tijdens zijn promotieonderzoek in Parijs. In het hoofdkwartier van UNESCO boog hij zich over archiefstukken uit 1946 en 1947. “Alleen al het door mijn vingers laten gaan van de documenten vertelde me veel. Het gevoel van het dunne papier zei iets over de schaarste en zuinigheid van de naoorlogse periode. Dus niet alleen de tekst vertelde een verhaal, maar ook de materialiteit. Dat was een interessante ervaring.”

Intellectueel in spijkerbroek

De UM is nog steeds een van de jongste universiteiten van Nederland. Wat Zwegers opviel tijdens zijn onderzoek voor het boek, was dat de UM zich altijd al wilde onderscheiden van andere instituten en moest vechten voor haar plek in de academische wereld. Daarom was er bij de oprichting veel discussie over de invoering van traditionele gebruiken zoals de pedelstaf en de toga.

“Als jonge universiteit ga je een beetje tegen de stroom in, maar je wil ook het respect van de gevestigde orde”, licht Zwegers toe. “Over de toga werd bijvoorbeeld door sommigen gezegd: ‘Wat een flauwekul, een spijkerbroek is toch goed genoeg voor een progressieve intellectueel?’ Waarschijnlijk doordat de universiteit ook serieus genomen wilde worden, kwam die toga er toch.”

Volgens Zwegers is het na het vijftigjarig jubileum tijd voor een herijking van hoe de UM zichzelf presenteert. Dat is een belangrijke aanleiding voor zijn boek. Jarenlang profileerde de UM zich als jonge universiteit, maar die positionering wordt steeds minder overtuigend. Zwegers: “Ranglijsten van jonge universiteiten hanteren meestal een leeftijdsgrens van vijftig jaar. De vraagt rijst wat daarvoor in de plaats moet komen. Hoe willen we in de toekomst gezien worden? Wat mij betreft is onze interessante geschiedenis daar het antwoord op.”

Meer dan een dummy

De UM heeft een unieke geschiedenis, onder andere doordat ze zich vanaf het begin wilde onderscheiden van de rest. Dit tegendraadse karakter zou een zaadje planten voor de onderwijsfilosofie die nu nog altijd leeft. “Experimenten werden altijd al omarmd”, legt Zwegers uit. “Daarom is Probleemgestuurd Onderwijs en onderwijsvernieuwing al in de jaren zeventig centraal gesteld. Daaruit ontstond bijvoorbeeld het Skillslab.”

In het Skillslab trainen studenten geneeskunde praktische vaardigheden, zoals lichamelijk onderzoek en consultvoering. Zwegers: “Wat ik zelf wel een leuk object vind, is een oude medische dummy uit het Skillslab: een hoofd op voetstuk met een staafje door de wang, bedoeld voor otoscopie-trainingen. Door aan dat staafje te trekken, simuleer je verschillende aandoeningen van het binnenoor.”

Zwegers gebruikt de dummy als ingang om het praktijkgerichte onderwijs te belichten. “Bij andere opleidingen geneeskunde zaten studenten eerst jarenlang in de studiebanken, maar de UM wilde een andere methode van onderwijs ontwikkelen. Door het Skillslab kwamen studenten vanaf het eerste moment in aanraking met de klinische praktijk. Daarom vind ik die dummy zo mooi, niet alleen omdat het interessant is als onderwijskundige object, maar ook omdat het iets zegt over de onderwijsfilosofie en hoe de universiteit zichzelf zag.”